Jip en Janneke

Soms doet ikbenhetismij ook best belangrijke dingen.. Zo hield ik afgelopen vrijdag een voordracht bij het Publieksdebat over het Nationaal Historisch Museum in Den Haag. Circa 120 mensen hoorden daar mijn pleidooi aan om Jip en Janneke in het NHM te krijgen. En niet zomaar, want mijn hele afstudeerscriptie gaat over dit vrolijke kleuterduo. Veel complimenten en vooral veel opmerkingen in de trant van 'ik pleit ook voor J&J in het NHM' later, vond ik het toch wel stoer dat ik er gewoon ben gaan staan en mijn pleidooi gehouden heb. Speciaal voor de geïnteresseerden onder u mijn voordracht:

Jip en Janneke in het NHM, een pleidooi

'Moet ik ook erwtensoep eten? vraagt Jip. Ja, zegt moeder. Janneke vindt het lekker. Hè, Janneke? En Janneke eet hier vandaag. En dus eten we erwtensoep. Ik lust het niet, zegt Jip. En trekt een vies gezicht. Ik vind het heel naar. Kom, zegt moeder. Dan mag je zien hoe ik in de erwtensoep roer. Jip en Janneke gaan mee kijken. In de keuken. Daar staat een hele grote pan. Een heeeele grote pan. En daarin zit de soep. Het ruikt wel erg lekker. En Jip mag even helpen roeren. Pas op hoor, zegt moeder. Val er niet in, Jip. Stel je voor, zegt Janneke. Val er niet in, Jip. Dan ben je helemaal groen. En dan moeten wij jou aflikken.’

Beste mensen. Ik sta hier vandaag niet ter promotie van erwtensoep. Dat staat al op nummer 22 in de top 100 van Nederlandse tradities. Ik sta hier wel om een pleidooi te houden om Jip en Janneke in het Nationaal Historisch Museum te krijgen. Niet alleen omdat ik, waarschijnlijk net als u, als kind zijnde de verhaaltjes dag in dag uit kreeg voorgelezen. Maar ook omdat ik van mening ben dat Jip en Janneke zo’n belangrijk onderdeel vormen van de Nederlandse cultuur, dat ze hoe dan ook thuishoren in ons Nationaal Historisch Museum.

Ik behandel in mijn scriptie dus het literaire erfgoed Jip en Janneke en ga daarbij in op de vraag in hoeverre fictieve literaire personages kunnen uitgroeien tot nationaal erfgoed en in die hoedanigheid het verleden van een land kunnen presenteren. Een van de zaken die daarbij aan de orde komen zijn de tien raakvlakken die er volgens literatuurwetenschapper Piet Mooren zijn tussen jeugdliteratuur en volkcultuur. Het raakvlak ‘de alledaagse cultuur in gezin en school’ wil ik hier graag uiteenzetten. Het is namelijk zo dat Annie M.G. Schmidt vrijwel elke gebeurtenis die Jip en Janneke meemaken, in de context van de jaarkalender met de vast terugkerende rituelen van seizoenen, familiefeesten en andere vaste feesten plaatst. Zo zien de kleuters sneeuwklokjes bloeien in de lente, gaan ze naar het strand en eten ze ijsjes in de zomer, harken ze bladeren in de herfst en maken ze ’s winters een sneeuwpop. Maar ook vieren ze verjaardagen, schilderen ze eieren met Pasen, zetten ze hun schoen met Sinterklaas, tuigen ze de kerstboom op met kerst en kijken ze naar vuurwerk en eten oliebollen tijdens de jaarwisseling. Stuk voor stuk lijken die gebeurtenissen de gewoonste zaak van de wereld, maar wat Schmidt in werkelijkheid doet is een inwijding geven in onze dagelijkse cultuur, onze Nederlandse cultuur om precies te zijn.

Deze referentie naar de dagelijkse cultuur, komt ook naar voren wanneer gekeken wordt naar de oorsprong van het kleuterduo. Jip en Janneke verschenen tussen 1952 en 1957 wekelijks in het Parool en zijn duidelijk een product van hun tijd. De burgerlijkheid en truttigheid waarmee de jaren ’50 immers vaak wordt omschreven, is op alle mogelijke manieren terug te vinden in de verhalen. Moeder doet het huishouden en wordt boos als Jip en Janneke weer eens stout zijn, terwijl vader overdag altijd werkt en tegen etenstijd op zijn fiets naar huis komt. Maar anderzijds tekenen zich in de verhalen ook de eerste contouren van de moderne samenleving af. Zo doen de badkuip, stofzuiger, typemachine, televisie, radio, auto en vliegmachine hun intrede in het gezinsleven. Jip en Janneke dienen op die manier als venster op de Nederlandse cultuur van de jaren ’50.

Aan het begin van de jaren ’70 komt er echter kritiek op de verhalen van het kleuterduo, met name vanuit de feministische hoek. Kinderen zouden geconfronteerd moeten worden met de realiteit, zonder taboes. Bovendien worden de verhalen van Jip en Janneke te rolbevestigend genoemd. Letterlijk wordt er onder meer geschreven dat Jip zijn pikkie eens zou moeten laten zien en dat Janneke een godvergeten trut is die niets kan. Schmidt reageert hierop met te zeggen dat Jip en Janneke van voor de seksuele revolutie zijn en nog altijd duizenden kinderen plezier beleven aan de verhaaltjes. Het bijzondere is, dat die populariteit nog altijd geldt en ouders en grootouders er nog steeds bewust voor kiezen om de verhalen voor te lezen. De enkele taalkundige wijzigingen die er zijn aangebracht in de verhaaltjes zijn verwaarloosbaar en ook de modernisering van de tekeningen dateert alweer van meer dan dertig jaar geleden. Maar blijkbaar maakt dat niets uit, want de verhalen zijn nog altijd herkenbaar en we kunnen ons er mee identificeren.

Het leuke aan de verhaaltjes van Jip en Janneke is dat ze lang geleden in de krant verschenen, maar in boekvorm nog altijd verschijnen. Bovendien heeft de Hema nog altijd een goed lopende lijn met Jip-en-Jannekespullen. Dit betekent dus dat Jip en Janneke in materiële vorm en dus als tastbaar object altijd beschikbaar zullen zijn. Wellicht niet in de authentieke, originele staat, maar de vraag is natuurlijk of een herdruk in dit geval van minder waarde is. Jip en Janneke zijn hoe dan ook als objecten te tonen in het Nationaal Historisch Museum. Naast het simpelweg tentoonstellen van de oude krantenverhaaltjes en nieuwere boeken en spullen, zouden de veranderingen in tekst en illustraties aan het publiek getoond kunnen worden. Maar natuurlijk zijn er nog veel meer mogelijkheden. Er zou een zaal kunnen komen met bestaande en verdwenen beroepen in Nederland. De kruidenier, de melkboer, de schoenmaker, de schillenman en het borstelmannetje zijn nog maar enkele van de ruim dertig beroepen die in de verhalen aan de orde worden gesteld. Of wat te denken van een visuele uitwerking van de ruim 20 tradities die vandaag de dag, getuige de ranglijst van 100 tradities die vorig jaar werden gekozen, nog als Nederlandse traditie worden gezien en óók al voorkomen in de Jip en Janneke verhalen.

Ik sluit af met te zeggen dat inmiddels meer dan drie generaties zijn opgegroeid met Jip en Janneke en daarnaast grote aantallen niet-Nederlanders zijn ingeburgerd dankzij dit kleuterduo. De vertelkunst van Annie M.G. Schmidt brengt een raamwerk van betekenis voor jong en oud. Mijn echte slotwoorden breng ik speciaal voor u in Jip-en-Janneketaal: Jip en Janneke horen in het Nationaal Historisch Museum! Punt uit.